POCZUJ UKRAINĘ

Georg GNATKOWSKI / Vincent MOON

Centrum Edukacyjne,
ul. harcm. St. Millana 16 w Krakowie

INSTALACJE
ARTEFAKTY
PERFORMANCE

Wystawa do 15 lipca 2023 r.


O Projekcie

Projekt „Poczuj Ukrainę” autorstwa Georga Gnatkowskiego a także Vincenta Moona, współfinansowany przez Unię Europejską i Fundację „Maximum” w Krakowie, to Interaktywne zapoznanie krajów europejskich z różnymi aspektami kultury ukraińskiej: od sztuki ludowej po sztukę współczesną. Szczególnie jest to ważne teraz, kiedy Ukraina jednoznacznie wybrała wartości europejskie, podążając drogą demokratycznych reform, zmagając się w działaniach wojennych w obronie swoich granic i niepodległości z agresywnym wrogiem, Rosją.

Mamy nadzieję, że europejski widz otworzy się na „żywą duszę” ukraińskiej tradycji ludowej, piękno ukraińskiej ziemi i ukraińską serdeczność.

TAKTYLNE SENSY

Dlaczego w projekcie „Poczuj Ukrainę” ważne jest wykorzystanie symboli wizualnych i wrażeń dotykowych?

Na całym świecie Ukraina znana jest jako kraj, w którym zachowały się autentyczne tradycje ludowe. Naród ukraiński, który przez wieki nie miał własnego państwa, starał się zachować swoją tożsamość właśnie w folklorze. Dlatego ochrona symboli, przede wszystkim haftów i pieśni, stała się równie ważna, jak ochrona granic. W okresie walki narodu ukraińskiego o niepodległe państwo kult symbolu przekształcił się w kult patriotyzmu, czego wymownym przykładem stała się „Rewolucja honoru” z lat 2013-2014, tzw. „Euromajdan”. Wysiłki na rzecz zachowania kultury "niepokoiły" agresywnego sąsiada, gdyż podważały wymyśloną przez niego pseudohistorię, na której opiera się rosyjska propaganda. Od setek lat to właśnie kultura ukraińska jest obiektem ataku ze strony Rosjan...






BRZMIENIA

Projekt „Poczuj Ukrainę” oferuje europejskiemu widzowi osobiste zanurzenie się w wyjątkowej autentyczności zachowanej w tradycyjnej pieśni ukraińskiej: odczucie nie tylko oczami i uszami w materiałach nagranych bezpośrednio na Ukrainie w 2012 roku, ale także dosłownie – dotykiem, poprzez umożliwienie dotknięcia instrumentów, na których wykonywano autentyczne pieśni ludowe. Warto odczuć żywą i oryginalną wibrację zawartą w głosie ludowych pieśniarzy ukraińskich.

GŁOS BRZMIENIE DOTYK

KARPATY

Dlaczego w projekcie „Poczuj Ukrainę” ważne jest wykorzystanie symboli wizualnych i wrażeń dotykowych?

Choć prawie do lat 60. XX wieku ukraińska część Karpat, położona w sercu Europy, była uważana za „świat utracony” w historii Europy. Tutaj jednak przetrwała prawdziwie autentyczna i samowystarczalna kultura. Ze względu na swoje odległe od cywilizacji położenie, wciąż można tam odnaleźć autentyczny, prehistoryczny związek między naturą a człowiekiem. Wierzenia i praktyki ludowe (we wszelkich formach, od folkloru, pieśni i tańców po rzemiosło) obecne są w Karpatach nie tylko podczas uroczystości i świąt, ale także w codziennym życiu autochtonów.

Muzyka starożytna – „muzyka pokoleń” była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Niezwykle cenne dla kultury ludowej Karpat jest istnienie archetypów, naturalnych motywów, związanych z naturą i przyrodą inspiracji, które pozwalają się rozwijać nie tylko jako ilustracyjny i klaster turystyczny, ale także jako sposób zaistnienia w świecie na swój naturalny sposób. Dlatego Karpaty nadal pozostają „Klondike” nie tylko dla antropologów, etnografów i historyków sztuki, ale także dla wszystkich, którzy kochają i cenią sobie „żywą tradycję”.


TATARZY KRYMSCY

Najbardziej autentyczną kulturą Półwyspu Krymskiego jest zdecydowanie kultura Tatarów krymskich, którzy uważają się za spadkobierców wszystkich ludów zamieszkujących te tereny od tysięcy lat: Taurów, Scytów, Sarmatów, Greków, Gotów, Rzymian, Chazarów , Pieczyngów, Włochów , Turków. Tatarzy krymscy ukształtowali się w średniowieczu jako naród żyjący na suchych stepach Krymu, które dzięki pomysłowości i ciężkiej pracy zamienili w niezwykłe, kwitnące ogrody.

Sztuka pomogła Tatarom krymskim ocalić tożsamość przez zgoła dwieście lat (począwszy od zajęcia Krymu przez Rosję w 1783 r.) w warunkach twardej polityki wynarodowienia, narzuconej temu narodowi przez Imperium Rosyjskie i Związek Sowiecki oraz rozpoczętej sowietyzacji w 1944 r. i brutalnej deportacji. W warunkach, w których ani sztuka, ani inne rodzaje profesjonalnej działalności artystycznej nie mogły się w pełni rozwinąć, kultura ludowa Tatarów krymskich stała się czynnikiem konsolidującym.

WĘDROWNY BANDURYSTA

Symbolem wystawy „Poczuj Ukrainę” jest Ostap Kindraschuk – wędrowny bandurysta. Były marynarz, kapitan łodzi w czasach ZSRR, stracił pracę po rozpadzie Związku, w wyniku nielegalnej likwidacji przedsiębiorstwa. Kindraschuk się jednak nie poddał i znalazł rozwiązanie, czyniąc ze swojego wieloletniego hobby – gry na bandurze – zawód muzyka ulicznego. Ale dla Ostapa Kindrasczuka wizerunek kozacko-bandurowca z czasów Siczy Zaporoskiej był nie tylko sposobem na zarabianie pieniędzy. Dla niego była to misja edukacyjna i społeczna. Nie tylko grał klasyczny repertuar bandurzysty, składający się z historycznych pieśni ludowych i wierszy narodowego poety ukraińskiego Tarasa Szewczenki, ale stworzył również satyrę polityczną na temat ukraińskiej polityki.

Prezentowane na wystawie nagranie powstało przed aneksją Krymu przez Rosję w 2014 roku. Nie mamy żadnych informacji o tym, co się stało z artystą.






ODESSA

Realizm magiczny żydowskiego folkloru miejskiego, to niezwykle barwna mieszanka sentymentalizmu, ironii i melancholii. II wojna światowa i późniejsza globalizacja praktycznie wymazały ten świat z mapy Europy Wschodniej. Odessa jest jednym z nielicznych miast, w których przetrwał urok tego świata – ironicznych małych przedsiębiorców, rzemieślników-filozofów, rozemocjonowanych, niekiedy skandalizujących, ale niezwykle serdecznych kobiet, które potrafią zamienić najbardziej banalne produkty w kulinarne arcydzieła. Dziś jest to najbardziej barwna część słynnej odeskiej kultury miejskiej. Przewodnikiem po żydowskiej tradycji, „oknem” otwartym na historię „Perły nad Morzem Czarnym”, są pieśni śpiewane w jidysz w wykonaniu Taisji Zborowskiej i Yosypa Zherebkera.

POŁTAWA

Pieśń jest integralną częścią życia prostych, wiejskich połtawskich kobiet. Wszystko, co robią, robią z pieśnią na ustach. Utworzony w 1958 roku z inicjatywy samych wieśniaczek wyjątkowy zespół „Derevo”, znany jest daleko poza granicami Ukrainy ze swojej techniki polifonicznej, która bogactwem niuansów nie ustępuje słynnym pieśniom gruzińskim czy korsykańskim. Zespołowi „Derevo” udało się nie tylko wskrzesić starożytną technikę polifonii (uczestnicy wykonują pieśni z okolic Połtawy z XVIII-XIX wieku), ale także kontynuować tradycję. Śpiewacy aktywnie uzupełniają repertuar pieśniami własnego autorstwa, zachowującymi ogólny styl wykonawczy, fabułę i język metaforyczny. Członkowie zespołu „Derevo” zainspirowali słynnego rosyjskiego animatora Eduarda Nazarowa do stworzenia w 1982 roku oryginalnej kreskówki „Tam żył pies” opartej na ukraińskiej baśni ludowej, która wygrała kilka europejskich festiwali.


SUMY

Proste i nieskomplikowane życie mieszkańców starożytnej Putivlii – obecnie ośrodka powiatowego w regionie sumskim położonego na granicy z Rosją – ukazane jest przez pryzmat kilku fragmentów z życia ulubienicy miasta, śpiewaczki ludowej, energicznej babki Lukerii Andriivnej.Lukeria, pomimo tego, że los nie oszczędził jej wojennej gehenny, zniszczeń i biedy w realiach Związku Sowieckiego, łącznie z wybuchem w elektrowni atomowej w Czarnobylu, jest zadowolona z życia. Lukeria Andriivna śpiewa zarówno ukraińskie, jak i rosyjskie pieśni, które pomagają jej zachować optymizm w życiu i dzielić się nim z innymi.

KYIV –KIJÓW

Rok 2012, w którym powstał dokument, był pewnym przełomem w procesie oderywania się od sowieckiej, ubogiej przeszłości (poprzez m.in. organizację, wspólnie z Polską, Mistrzostw Europy w piłce nożnej). Ukraińskie miasta zaczęły intensywne przygotowania z myślą o napływie turystów. W tym szczególnym momencie historii autorzy projektu pragnęli zestawić ubogie sowieckie dziedzictwo z bogatym pochodzeniem etnicznym autochtonów. Sfilmowano więc słynną kijowską grupę etniczną „DakhaBrakha” na wyspie pośrodku Dniepru (w Hydroparku). Uliczny występ słynnego zespołu zorganizowano tak zwyczajnie, w środku opuszczonej przestrzeni postsowieckiego obszaru rekreacyjnego Kijowa, stając się zarazem tłem do prozaicznego życia mieszkańców.





KOBZAR

Ukraiński narodowy śpiewak i muzyk (bard) - „kobzar” (pochodzący od wielostrunowego instrumentu muzycznego „kobza”) jest jednym z najbardziej znanych symboli ukraińskiej kultury narodowej. Grali także „lirę” i „bandurę” i dlatego nazywano ich „lirnykiem” i „bandurystem”. Przez wiele wieków kobzarowie byli skarbnikami pamięci historycznej narodu ukraińskiego. Zachowywali ją w heroicznych eposach, pieśniach, powiedzeniach religijnych, opowieściach i wierszach, które przekazywali z pokolenia na pokolenie. Ich znaczenie dla kultury ukraińskiej jest porównywalne ze znaczeniem poetów Kifared dla starożytnej Grecji, poezji plemiennej dla Arabii czy poetów Akyn dla Azji Środkowej.

Kobzarowie w swoich kreacjach przedstawiali bohaterską historię i ducha narodu ukraińskiego iz tego powodu padali ofiarą dotkliwych represji w okresie reżimu totalitarnego w ZSRR. Na początku lat 30-tych reżim sowiecki wytępił ich zabijając prawie 300 kobzarów. Od 1991 roku odradza się autentyczna tradycja kobzarska.


LIRNYK

Historia instrumentu klasycznego – lira rozpoczęła się w starożytnej Grecji. Jak i kiedy przekształcił się w „kolisną lirę” (dźwięk wydobywa się z tarcia drewnianego koła o struny) i znalazł się wśród instrumentów wschodnich Słowian, wciąż nie wiadomo. W XVI wieku "kolisna lira" stała się stałym towarzyszem wędrownych bardów ukraińskich i białoruskich. Monotonne dźwięki jego barwy Jednostajne przelewanie się jego barwy najlepiej pasuje do płynnego recytatywu dawnych pieśni i ballad.

Ze względu na swój retro-wizerunek lira konkuruje dziś z bandurą w ukraińskim folklorze narodowym.

TREMBITA

Trembita – 3-metrowa rura wykonana z długiego prostego kawałka sosny bez bocznych otworów to jeden z najbardziej znanych symboli Hucułów – górali zamieszkujących ukraińskie góry. I to nie tylko instrument, ale jeden z najskuteczniejszych środków komunikacji w górach. Za pomocą trembity pasterze powiadomili mieszkańców wioski, gdzie jest trzoda. Dźwiękami trembity rozpoczynano i kończył się dzień pracy, ostrzegano też mieszkańców przed nadchodzącym niebezpieczeństwem. To także dźwięk narodzin i śmierci: jego dźwięki dotykane, gdy narodziło się dziecko lub ktoś zmarł w wiosce.

Nowoczesne środki przekazu pozostawiły trembita jedynie muzyczną funkcję. A obecnie jest bardzo mile widzianym gościem na festiwalach muzyki ludowej.


SOPILKA

Sopiłka to jeden z najstarszych instrumentów muzycznych na świecie. Sopilki wykonane z kości znaleziono na terenie Ukrainy i pochodzą sprzed 20 000 lat. Drewniana sopilka stała się popularna na Ukrainie w średniowieczu, o czym wspominają liczne podania, legendy i pieśni tamtych czasów. Sopilka wykonana z drewna stała się ulubionym instrumentem pasterzy, zespołów ludowych, muzyków weselnych, dzieci i młodzieży.

W XIX wieku sopilka stała się jednym z najpopularniejszych obrazów w literaturze ukraińskiej. Ale dopiero w drugiej połowie XX wieku zaczęli go używać profesjonalni muzycy (orkiestry).


SŁAWA UKRAINI! SŁAWA POLSZCZI! POLSKO-UKRAIŃSKIE DZIEDZICTWO KULTUROWE i HISTORYCZNE

Dziś Ukraina broni swojego języka, kultury i historii przed najokrutniejszym wrogiem, którego znamy. Wrogiem, który zabija dzieci i niemowlęta, ciężarne kobiety i bezbronnych staruszków, zrzucając bomby na szpitale, szkoły i dworce kolejowe, rujnując cerkwie i prywatne domy, paląc całe miasta, gwałcąc i zabijając każdego, kto ośmiela się szanować swój kraj i swoją kulturę. Polacy i Ukraińcy doskonale znają rosyjskie barbarzyństwo, tak dobitnie urealnione w bolszewizmie i putinizmie, oparte na czterech bandyckich zasadach: naplevat’ (z ros. opluwać), łgat’ (kłamać), grabli zagrabliennoje (kraść ukradzione) i ubijat’ (zabijać). Ukraińców wspiera i umacnia wiara, modlitwa i przyjaźń całego cywilizowanego świata.

Przez wieki wspólna historia polsko-ukraińskich relacji miała blaski i cienie. Dziedzictwo Dawnych Kresów Rzeczypospolitej to obecnie część historii Ukrainy. Oba narody zjednoczone w obliczu „Imperium Zła”, jakim jest teraz i niemal zawsze w historii Rosja, wymagają wspólnego przebaczenia, ukazania dziedzictwa kulturowego, religijnego, historycznego w celu zachowania niepodległości i wolności, która jest dla nas najwyższą wartością.